't Jaor rónd
't Jaor rónd
In dees categeorie vingk geer:
alle maonde van 't jaor, de jaorfièste, de seizoene, de heiligedaag
e gans jaor rónd
Oarsjprónkelik hou ’t jaor 10 maonde
en begós mèt mièrt. De Romeine vónge èvvel dat de winter ’n periode zónder
maonde waor. De 2e keuning van Roame, Numa Pompilius, haet dao januari en
februari biegevoog, die zoa de lètste twiè maonde van de Romeinse kalender
vörmde. In gewoon jaore begint januari op dezelfde daag van de waek es oktober
en in sjrikkeljaore op dezelfde daag van de waek es april en juli.
Januari, louwmaond, wintermaond,
sjnièmaond
Januari is de naam veur oze ièrsjte maond
van ’t jaor. De naam sjtamp van Janus, ’n Romeinse godheid mèt 2 gezichter. Ein
oud dat achterum kik en ein nuujt dat nao de toekóms kik. Ouch de
taegesjtèlling vrae en oorlog sjleit dao-op. Sómmige zagte dat januari 4
gezichter hou en op dees meneer de 4 seizoene, de jaorgetieje,
veursjtèlde en bewaakde. Janus haet es attribuut ‘ne sjleutel in de heng.
In väöl sjpraekweurd en
gezèkdes kump ‘t veursjpelle van ‘t waer tot uting. De maond maog
neet te naat en te zach zin vertèlle de volgende gezèkdes: Januari väöl raege
bringk wiènig zaege; Zoa es januari zoa ouch juli; Barsj januari
neet van kou, me zit in de ougsmaond in de rouw.
Naeve fièste bleef in dees periode tied euver um te prakkezere
en te kalle mèt collega’s en bure. Op nuujjaorsdaag goon verrasje waor
dao ’n gooj gelaegenheid veur. Me wunsj zich van harte zalig nuuj jaor
toe bie ’t drinke van ’n glaeske en ’t aete van waffele of olieböl.
Dat gebruuk is tot noe toe ummer zoa geblaeve: ederein dae zich in de ièrsjte
waek taegekump wunsj zich zalig nuuj jaor!
De maond januari weurt ouch waal louwmaond en wintermaond geneump. Dat lètste, umdat ’t de koudste tied van ’t
jaor is. Karel de Groate haet deze naam verzonne. ‘ne Variant is sjnièmaond. Meh óndanks dae
sjniè en die kou blif d’r väöl wermde bewaard. Door die ies- en sjnièlaoge
weurt taegegegange, dat zäödsjes, eier, póppe en wortele te väöl wermde zölle
oetsjtraole. Luuj ammezere zich in de sjniè mèt sjleie, keie, sjnièböl goaje,
skieë, langlaufe en wandele um daonao gezellig bie-ein te zitte bie ’t
leech van de aope haard, kachel of verwerming. De ouw Germane kalde van de
Woufs- of Thorsmaond. ’t Gezèkde: ‘Lever ‘ne wouf in ’t veld (dae van de
hónger en kou op muuskes jeug) es ’n ploog’, zal dao waal niks mèt te make höbbe.
Versjke
/ gezèkde / nuujjaorswunsj:
Zalig nuujjaor,
de (d'r) kop vol haor,
de (d'r) mónd vol teng
en de waffel in de heng
('n Good nuuj jaor,
houwt diech gezónd en zörg dats se te aete höbs)
Rónd Mergraote zègke ze:
Zalig nuujjaor,
de waffel is klaor,
en höbs se gelök
dan kries se e sjtök
Februari, sjprokkelmaond, vrouwemaond, gekkemaond
De maond februari tèlt drie jaor achterein 28 daag, in ’t veerde 29 daag.
Dit kump door ’t feit dat ’t aantal daag in ’n jaor eigelik 365 ¼
bedreug. Dat weurt dus eder 4e (sjrikkel)jaor gecompenseerd. ’t Woord
Februari kump waarsjienlik van ’t Latiense februare, dat reinige beteikent. De
Romeine brachte vreuger reinigingsoffersj veur de zung van de luuj. De naam zou
ouch truk kènne goon nao de bienaam van de Romeinse godin Juno: Februa. In oos
land weurt dees maond ouch sjprokkelmaond
geneump. Sjprokkel beteikent dorre tak. Vanwaege de vreeskou
braeke de dor tekskes mekkelik aaf. Erm luuj ginge vreuger in dees
periode d’r op oet, um sjanse te zeumere veur ’t haardvuur. Karel
de Groate neumde Februari de horning of sjliekmaond. Hor beteikent sjliek.
Andere verklaore dat hor sjleit op de horne (heun of gewei), dat de herte
in dees waeke kriege. In de Franse Republiek woort de periode van 20 januari
tot 18 februari Pluviose of raegemaond geneump. De name: vrouwemaond,
Sol- Jol- Goja en Fostugangsmaond zint vreuger ouch waal gebruuk. ’n Lètste
benaming is gekkemaond en dat zou wieze op vastenaovend, dae dèks in Februari
vèlt.
Mièrt, mieërt, maart,
Mièrt is oze lentemaond! De duustere winter is eindelik um. V’r maoge wir
veurzichtig beginne te böttele in de tuin of gewoon effe in ’t zunneke zitte um
de bleike binnekleur van ’t gezich te verdrieve. Meh v’r maoge neet te
vreug jubele. ’t Sjpraekwoord zaet neet veur niks: ‘Maart reurt ziene sjtaart’
en mèt dae sjtaart weurt ’t ing van mièrt bedoeld! Meh wat zeker is,
knupkes versjiene op de sjtruuk en ’t graas kleurt al get greuner. Ónder hègke
sjteit, sóms versjtop, ’t klein mièrts viuèlke. Es se dich de meujte deis um te
buukke, ruuks se dat metein. Heerlik!
Bie de Romeine waor Mièrt de 1e maond en ziene naam haet ’t te danke aan
de god Mars, de sjtamvader van Roame. Karel de Groate gebruukde de naam
Lenzinmanoth, wat lenge beteikent, want op de 21e, es officieel de lente
begint, waere de daag wir langer es de nachte. Vanwaege de mièrtse buje
zègke de Franse ‘Ventôse’, dat windmaond beteikent. De 19e mièrt
viere v’r de namesdaag van Sint Joep (Jozef), petroanheilige van tummerluuj en
hoesvadersj. In Zittert vingk dan eder jaor de Sint Joepmert plaats.
April, greujmaond, graasmaond
April ies ’ne
maond van utersjte. ’t Greujt en bleujt euveral, de kwakkerte kwake, de veugel
fluite, pepele vlege rónd en bieje zoeke oet hun honingbrónne. De tuinder haet
väöl werk te doon. Van ’t ein op ’t ander moment vèlt dan ’n sjoel of ’n
ónverwachde sjnièjbuuj. Metein daonao kump de zón wir, die al bès väöl wermde
geuf. Meh lèt op sjnachs maog ’t waal nog vreze. Euverdaag löp de temperatuur
metein op. De naam april kump van ’t Latiense aperire, dat eupene beteikent. ’t
Eupene, óntkieme van de natuur, is in volle gank. Karel de Groate neumde dees
maond de Ostarmanoth vanwaege ’n fiès, dat de ouw Germane vierde ter ière van
Ostara, de godin van de oplaevende vröchbaarheid. ’t Ei is häör symbool. ’t
Paosjfiès, dat geweunlik in april vèlt, weurt bie oos bure, de Prusje, nog
ummer Oster-Fest geneump. Nederlandersj neume april de graasmaond. De
Franse zagte Germinal of greujmaond taege de periode tösje 21 mièrt en 19 april.
aprilmop
Op 1 april sjtuurt me de gekke woa me wil’, zaet ‘n sjpraekwoord. De oarsjpróng
van de aprilmop is onzaeker. Op dezen daag zou Judas, de aartsbatteraaf,
gebaore zin.
Mei, bleujmaond, mariamaond
De meimaond hèt
ouch bleuj- of wonnemaond, van winne –gewonne, vanwaege de herlaevende natuur.
De Romeine zagte Majus. Maja waor de mam van Mercurius. De Franse republikeine
neumde de periode van 20 april tot 19 mei Floréal of blomemaond. In ’t
oud-Duutsj beteikent maid, meid, maedsje. De maond mei is van de maetekes. In
de kèrk de maond van Maria.
De Iesheilige
Op de 11e 12e, 13e en 14e
mei viere de heilige Mamertus, Pancratius, Servaos en Bonifatius hunne
namesdaag. In ein woord waere dit de iesheilige geneump. De naam weurt taeves
gegaeve aan dees daag in mei woa ’t wat ’t waer betref hièl wisselend kèn zin.
Oet ervaring weite v’r dat ’t dan gaer nog deit vreze (sjnachs). Fruittelersj
en boere houwe dees daag hun hart vas. De waersjberichte waere mèt reigelmaot
beloesterd, want weurt ’r vreze veursjpeld, dan moete d’r maotreigele genómme
waere um ’t jónk gesjprote gewas te besjerme.
Veur ’t zelfde geld geuf ’t dees periode ouch zomerse temperature, zoa es
bieveurbeeld in 1998. Hauf mei maoge dan eindelik alle geveulige plante,
potplante, cactusse, einjaorige en zomerbleujersj nao boete, want de iesheilige
höbbe de zomer aangekondigd!
Juni, zomermaond
Juni is de zomermaond. Op de 21e begint officieel de zomer en dan
beginne de daag wir korter te waere. De Franse neumde de periode tösje 20 mei
en 18 juni Prairial of wei-maond. Karel de groate sjpraok van brachmanoth, van
’t Angelsaksiche woord braha, dat umploge van ’t land beteikent.
In deze maond is al greun gewore. Väöl blome bleuje. Tösje de kaoreblome en
kolleblome fladdert de pepel. Madeliefjes of weiebleumkes sjtoont es witte
sjpikkele in ’t graas. Pisblome zint sjus ’n aafbeelding van de zón. ‘t
Óngesiefer krup euveral. Rupsje, kaeversj, sjlekke, maele en luus doon zich te
good aan ’t gelpsj gewas. ’t Ónkroed greujt helder es v’r wille. Roaze en
lavendel ruke um oes heen.
Juni is ouch ‘ne kritieke waermaond.
’t Kènt raegene es de zón sjient. De gezèkdes: de duvele höbbe kèrmes en
’t is kèrmes in de hèl gaon hie op truk. Forsje hagelbuje zint de sjrik van
edere tuinder en boer. Ze zint ‘ne reigelrechte aansjlaag op de ougs. Vanouds
woorte daorum zoageneumde hagelkruzer in de buurt geplaats um good waer aaf te
sjmeke. De kruusprocessies, die gehouwe woorte um veur good waer te baeje,
höbbe hunne naam hie-aan te danke.
Juli, huimaond, dóndermaond
In deze maond ies ’t volop zomer. Allerièrsj tuènt dat de temperatuur. Sjmörges
lekker frisj werm, sjmiddigs heit en mesjiens keul in de sjièm. Tenminste es ’t
waer mètwèrk. De korevelde sjtraole geel, de aore zitte vol. Mièjmesjiene make
dao ’n ing aan. Väöl soorte greunte ligke in de winkel. De vakanties zint aan
geng. Juli haet ziene naam te danke aan de Romeinse keizer Julius Cesar, dae in
deze maond is gebaore. In de tied veur häöm heesj dees periode Quintilis. ’t
Waor de viefde maond van ’t Romeins jaor. Karel de Groate zag Hevimanoth of
Huimaond. De Franse republiek gebruukde de naam Messidor of ougsmaond veur de
periode tösje 19 juni en 18 juli. De naam Dóndermaond sjprik veur zichzelf.
Op 15 juli vèlt de fièsdaag van sint Jaokob.
Deze apostel weurt verièrd in de pelgrimsplaats Santago-de–Compostela in
Sjpanje. Op sint Jaokob huèrt ’t kaore in de sjure te ligke. Es ’t op daen daag
raegent, zeivert ‘t nog vièrtièn daag door. Nóg erger weurt ’t es ’t op 20
Juli, sint Margriet, raegent.
Dan zal ‘t 6 weke blieve ziepe. De daag weurt ouch Maria-ziep (Margrieteziep) geneump. Ander brónne melde, dat 2
juli, de namesdaag van Maria-visitatie, ouch Maria-ziep geneump weurt en dan
taeves mèt dezelfde waersjveursjpelling.
Augustus. ougsmaond
Augustus is de 8e maond van ’t jaor,
weurt ouch ougsmaond geneump. Ougsmaond
weurt gezag umdat in dees maond de boere hel bezig zin mèt ’t verzamele en
binnehaole van de ougs. Veer kènne de graanougs (kaore, rogge, terf), de huiougs
(gedruèg graas); de tabaksougs; de wienougs en de plökougs (vröchte, die geplök
zint).
De boere make dus lang daag. Vreuger
góng dat ougste allenei mèt de hand en mèt hölp van knechte en daagloanersj. ’t
Gans, meistal groat, gezin holp ouch mèt. De sjoalvakanties valle neet
veur niks in dezen tied. Allewiel geit dat mèt hölp van mesjiene, sóms gans
automatisch. Eine boer kènt noe hiel väöl allein. Zaogs te vreuger miete op ‘t
land sjtoon, noe weurt ’t kaore opgerold en die rolle zint dan mèt ’n soort
heiskraan in eine vets op de wage geluch. Dao kump gein gaffel miè aan te pas.
Nao ’t ougste waor ’t de tied um te
zeumere. Zeumere beteikent: bie-einrape. Al wat waor blieve ligke op ’t land
woort gezeuk en verzameld door de erm luuj. Dat brach dèks bès nog waal
get op. (zoa gezag ’n gooj ougs)
Zoa is ougs ouch de oetdrökking veur opbrings, rendement of vangs. “Iech höb ’n
gooj ougs gehad huuj ” zaet de miensj dae väöl verdeend haet tevrae…
September, herfsmaond, fruitmaond,
jachmaond
In de ouwe Romeinse kalender begós
’t jaor in mièrt en tèlde september dus es de 7e maond. Septem is ’t
Latiens woord veur zeve. De naam herfsmaond is te danke aan ’t feit dat in
september de herfs begint. ’t Waer is dan nog sjoan en neet te frisj meh
sjmörges kènt ’t waal al mistig zin. ‘n
Paar sjoan daag op riej kreeg de naam “St.
Michielszomer”. St. Michielsdaag vèlt op 29 sept.
Op 1 sept. weurt de fièsdaag van St. Giel
(Egidius), petroanheilige taege sjtupe en kingerkrenkdes gevierd. Is ’t
op daen daag good waer, dan blif ’t zoa de ganse maond zaet ’t gezèkde: ‘is
’t sjoew mèt St. Giel dan zal ’t zoa blieve tot Sint Michiel! (H. Michael,
29 sept.).
Op 8 sept. dinke veer truk aan de gebaorte van Maria. Op deze ‘lètste Slevrouw’ (fièsdaag) woorte op sómmige
plaatse processies en baevaarte gehouwe. Sjoan waer op dezen daag zou 8 waeke
aanhouwe. Tot Allerheilige dus.
September is ouch de maond van
’t Sjpraekwoord: ‘Distele somersj
‘ne vlook, meh sjwintersj ‘ne kook’ wilt zègke dat dees plant in de zomer e
lestig ónkroed is, meh sjwintersj good voor veur ’t viè. Dikke distele belaove
trouwes ‘ne sjoane herfs.
Oktober, wienmaond, mariamaond
Deze achste maond op de Romeinse kalender (octo in ’t Latien) sjteit bie
ós veural bekènd es de wienmaond. Zelfs hie in Limburg woort vreuger wien
verboewd getuge sómmige plaats- en sjtraotname: Wiensjtraot, wiengaard
(wiejerd), Wiengaardsberg en Wiegerd. Ouch waore d’r pesjtuèrs, die hunne eige
mèswien fabriceerde! Allewiel weurt wien wir op versjeie plaatse mèt succes
geteeld: Op St. Pieter in Mestreech; in Wielder, op Frómberg en in Sjin op
Geul. Wien waor trouwens, sjus wie beer, ‘ne echte volksdrank en in eder
groater plaats bevóng zich waal ein of ander wienhoes, woa se, tege betaling,
kós genete van e glaeske wien. Wat dat betref zint de tieje neet veranderd.
October is dèks wisselend wat ’t waer betref. ’t Kèn al vies koud zin, meh veur
’t zelfde geld prachtig zónnig waer. Reigel is dat ‘t dees maond minstens 12
daag sjoan waer geuf. Veer kalle dan van ‘Sint Ursula of ouw-wieverzomer’. De meujte waerd um dat van die
12 daag ins nao te gaon. De natuur kleurt dan op zien sjoans: goudgael blaar en
broenroa buim tegeneuver nog greun weie.
Op 1 okt woort vreuger de pach betaald. Daezelfde daag is ouch ‘t fiès van
Sintermies (Remigius). Dit waor ‘ne bisjop in Reims (Frankriek).
November, sjlachmaond
November is ‘ne maond van (väöl) heilige.
Dat begint al op de 1e daag es Alle(r)heilige herdach weurt. De 1e november waor
volges de reigel van Benedictus ’t begin van de winterperiode.
D’n 2e daag viere v’r Allerzièle es veer de doaje herdinke
en op de 3e daag ies ’t fiès van Sint Hubertus. Hubertus waor biesjop van Luuk en Mesjtreech en
naoderhand petroanheilige van de jach. Veurname, die aafgeleid zint van ziene
naam zint: Huub, Baer, Bert, Bertie, Berta en Hubertien. Dèks krege kinger dae
naam um hun te besjerme tege hóndsdolheid. In de kerk van St. Hubert, ’n
baevaartsplaats in de Ardenne, hange de ring nog aan de moer, woa-aan de
raozetige vasgebónge woorte.
11 November volg dan de fièsdaag van
St. Maarten (Martinus). Hae waor
in zien leve biesjop van Tours (Frankriek). Op dezen daag weure euveral in
Limburg fakkeloptochte gehouwe en St.Maartensnvure óntsjtoke. In Houtem waor
oats ’n St. Martinusparochie en dao sjteit noe ’n kapelke gewiejd aan deze
heilige.
Op 19 November weurt de fièsdaag van
de heilige Elisabeth van
Thuringe gevierd. Maedsjes die nao deze heilige geneump zin vierde dan hunne
namesdaag. Veurname aafgeleid van Elisabeth zint: Elise, Liza, El, Els, Ellie,
Beth, Betsie, Lilie, Lies, Liesbet. Allewiel vingk me de verjäördaag
belangrieker um te gedinke.
22 november is de fièsdaag van de
Heilige Cecilia, petroanheilige
van koare en op 25 november viere v’r Sint Katrien. 29 November is ’t de beurt aan St. Andreas.
December, wintermaond, Kaersjmaond|
December ies oze
lètste en 12e maond, meh de beteikenis van de Latiense naam ‘decem’ zaet dat ’t
de 10e maond ies. Op de Romeinse kalender waal te versjtoon. Karel de Groate
zag ‘heiligmanoth’, vanwaege ’t fiès van Kaersjmes op de 25e. Daorum zègke ze
ouch waal Kaersjmaond. Ouch huèrs se waal Wintermaond, umdat op de 21e
officieel de winter begint. Eigelik ies ’t neet de koudste maond. Dat geit miè
op veur Januari en februari.
Nao de kortste daag op de
21e goon de daag weer lenge (en sjtrenge, zaet ’t sjpraekwoord) en dan kriege
v’r de zón (leech) wir miè te zeen. Dat is ’t teike dat ’n nuuj sezoen mèt
frisje krach weurt gebaore. Nao al die duuster daag, kump dan wir de hoop op
nuuj laeve. Rae veur ’t midwinterfiès.
Dan waere de midwinter- of kaersjvure aangesjtaoke.
Traditioneel weurt in hoes
‘ne ummer greune boum neergezat, de kaersjboum, es
symbool van ’t laeve. Aan de tek hingk me dan cadeaus es teike, dat v’r al van
Christus höbbe gekrege.
valkebergs ©